Kategori: Genel

“Hayır” diyememek aslında masum ve hatta zaman zaman pozitif bir özellik gibi kabul edilse de aslında oldukça zarar verici ve yıpratıcı tarafları olabilecek kötü bir alışkanlığa dönüşebilir. Sağlıklı sınırlar koyamamak ve her şeye “evet” demek kendimizden verdiğimiz sürdürülemez seviyede sağlıksız bir döngüyü başlatabilir. Peki ama acaba neden hayır diyemiyor olabiliriz?

Neden Hayır Diyemiyoruz?

Psikodinamik bir bakış açısıyla baktığımızda birçok meselede olduğu gibi bu noktada da aslında bu alışkanlığı çocukluğumuzda öğrenmiş olabiliriz. Psikodinamik teorinin öne sürdüğü şey erken dönem deneyimlerinin, bilinçdışı düşünceyi ve duyguları yetişkinlik döneminde önemli ölçüde etkilediği yönündedir.

Onaylanma ve Sevgi İhtiyacı

Onaylanma ve sevgi ihtiyacı bir çocuğun erken dönemde bakım vereninden alması gereken en önemli ihtiyaçlarındandır. Çocuk alacağı sevginin ya da onayın bir şarta bağlı olduğunu hissederse çocuk “iyi çocuk” olma rolüne girer ve kendi ihtiyaçlarından feragat etmeyi içselleştirebilir (Horney, 1945). Bu çocuk büyüdüğünde insanlara hayır diyemeyen birine dönüşebilir çünkü bilinçli olarak yapmasa dahi içinde bir parça hayır dediğinde sevilmeyeceği ihtimalinden korkabilir.

Suçluluk Duygusu

Suçluluk duygusu aktif olarak hissetmiyor dahi olsak bizlerin davranışlarını güçlü etkilerle yönlendirebilen bir duygudur. Küçük bir çocuk ebeveynleri tarafından “bencilsin” şeklinde damgalandığı zaman aslında çocuğun bireysel sınırlar çizme ihtiyaçlarını çiğneyip geçebilir. Bu küçük bir çocuğun kafasını karıştırabilecek sert bir itham olma potansiyeli taşır. Sadece bencillik kavramı değil benzer davranış ya da söylemleri de buraya dahil edebiliriz. Sonrasında çocuk hayır demek ve suçluluk hissini birlikte taşımaya başlayabilir ve hayır demekte zorlandığını gözlemleyebilir (Freud, 1923).

Çatışmadan Kaçınma

Çatışmadan kaçınmak konusunu da hayır diyememek kavramı ile ele alabiliriz. Çocuk kendisi ya da başka kişiler arasındaki çatışmalara şahit olduğunda hayır dememenin çatışmaları engelleyen bir kavram olduğunu öğrenmiş olabilir. Hayır demeyerek karşı tarafı memnun etmenin çatışmayı yaratmadan bitiren bir çözüm olduğunu, dolayısıyla da çatışma ile ayrıca baş etmek zorunda kalmayacakları bir ortam yaratacağını düşünebilirler (Winnicott, 1965).

Peki Hayır Diyemezsek Ne Olur?

Hayır diyemeyen bireyler zaman içerisinde kendilerini kullanılmış, tükenmiş, yorgun, öfkeli, üzgün, hayal kırıklığına uğramış gibi hissetmeye başlayabilirler. Bu duygular ve kendini algılama şekilleri herkeste farklılık gösterebileceği gibi ilk cümledeki durumlar en sık rastlananlardandır. Bunların sonucunda kişi kendine duyduğu saygıda azalma, içsel çatışmalar, öfke problemleri, sosyal ilişkilerde bozulmalar, depresyon, kaygı gibi problemler yaşayabilir.

Psikoterapinin Önemi

Psikodinamik bir terapi kişinin hayır diyememe konusunda yaşadığı problemleri her bireyin biricikliği yasası ışığında el alır. Davranışın altında yatan bilinçdışı duygu ve düşünceleri kişi özelinde incelemeye başlar ve anlayabilmesine yardımcı olur. Kaynak nokta ve günümüzdeki problemler birbirleri ile bağlanır. Bilinçdışındaki ve bilinç bir araya gelir. Farkındalıkla kişi daha farklı tercihlerde bulunarak kendi sınırlarını daha net ifade etmeye ve kendi iyi oluşunu da gözetmeye başlayabilir.

Sonuç

Sonuç olarak hayır diyememek basitçe görünen bir alışkanlıktan ötede kişinin hayat kalitesini önemli ölçüde düşürebilecek bir davranış problemine dönüşebilir. Hayır diyebilmek kendinize evet diyebilmenin önünü açacak bir yoldur.

---

Kaynakça

• Freud, S. (1923). Ego ve İd. Londra: Hogarth Press.
• Horney, K. (1945). Our Inner Conflicts: A Constructive Theory of Neurosis. New York: W. W. Norton & Company.
• Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. New York: International Universities Press.

Duygular, her anımızda bizimle beraberdir. İlişiklerimizde, tepkilerimizde, kararlarımızda, bedenimizde etkilerini görürüz, bizlere adeta bir rehber gibi yol gösterir. Psikodinamik bir bakış açısından incelediğimizde duygular aynı zamanda bilinçdışı dünyamızın da bir yansımasıdır. Tam da bu sebeplerle, duygularımızın bizleri nasıl etkilediğini anlamak, içimizde olup bitenleri daha derin bir seviyede tanımak adına oldukça kıymetlidir.

Duyguların Adını Koymak Neden Önemli?

Duygularımızı anlamak zaman zaman çok zorlayıcı olabilir. Bazen o kadar yoğun olurlar ki sanki durumlarla ilgili gerçeklik o anki duygularımızmış gibi gelir. Zaman zaman çok farklı birçok duygu iç içe gelebilir ve anlamlandırmamız daha da güçleşebilir. Duygularımızın isimlerini koyabilmek, onları gerektiği gibi yaşayabilmenin ilk adımıdır. Duygular olması gerektiği gibi gelip gidebildiklerinde bu bizlere içsel bir huzur ve rahatlama sağlar. Duygulardan kastım yalnızca olumlu ve rahat deneyimlenebilen duygular değil aynı zamanda öfke, üzüntü, hayal kırıklığı, korku gibi daha zor deneyimlenen duyguları da kapsamaktadır. Duyguların adını koydukça bize ne anlatmak istediklerini ve bunun doğrultusunda ihtiyaçlarımızı daha rahat anlar hale geliriz.

Öfke ve Kaygıyı Kısaca Tanımak

Öfke

Öfke duygusu genellikle haksızlığa uğradığımızı hissettiğimizde ve ihtiyaçlarımız karşılanmadığında hissedilen bir duygudur. Öfkeyi terapi içerisinde çalışabilmek burada bize ihtiyaçlarımızı işaret edebileceğinden kendimizi gözetebildiğimiz ve ihtiyacımızı giderebildiğimiz bir yol çıkartır. Öfke ateş gibidir. Ateş yakıcı ve yıkıcı da olabilir fakat yemek pişirmek ya da sterilizasyon gibi hayati şeylerde de büyük önem taşır. Öfke de aynı şekilde yıkıcı da olabilir fakat iyileştirici ve geliştirici de. Önemli olan bizim onu nasıl kullandığımızdır. Seanslarda bu duyguları çalışmak ve nasıl ele alınabileceğini öğrenmek gündelik yaşantımıza da taşıyabileceğimiz bir kabiliyete dönüşebilir.

Kaygı

Kaygı duygumuz eğer ki kontrol edilebilir bir seviyedeyse aslında çok işimize yarar. Bir konu hakkında kaygılanmak kendimizi korumamıza ya da belli zorluklar için hazırlıklı olmamıza hizmet eder. Örnek vermemiz gerekirse aslında her arabaya binişimizde emniyet kemerini bağlamamız ve yola çıkmamız sürdürülebilir sağlıklı bir kaygı sayesindedir. Bunun sağlıksız ve sürdürülemez bir seviyeye gelmesi demek aslında kaza kaygısından arabaya binememek şeklinde olabilir. Bu noktada kaygı çalışılmalıdır. Kaygıyı tamamen ortadan kaldıramayız ama yine kendi faydamıza kullanabileceğimiz bir düzende yaşayabiliriz.

Duygularımızı Bastırırsak Ne Olur?

Duyguyu Adlandırmanın Beyindeki Etkisi

Duygunun adını koyabilmenin onunla başa çıkabilmek adına kolaylık sağladığı şeklinde araştırmalar yapılmıştır. Bu şekilde beyin üzerindeki etkileri kontrol altına alınabilmektedir. Korku veya öfke dediğimiz duyguları yoğun bir şekilde ifade edebildiğimizde, beynimizdeki duygusal işlemlerden sorumlu bölgelerin daha az aktive olduğu gözlemlenmiştir. Bu da duyguların kontrolünü kolaylaştırır (Lieberman et al., 2007).

Kendimizle ve Çevremizle İletişim

Hangi duyguyu yaşadığımızı anlayabildiğimizde buna uygun tepki verebileceğimiz için hem kendi iç dünyamızda daha rahat hissedebiliriz hem de aslında duygularımız ve yaşadıklarımız çevremiz tarafından da doğru anlaşılmış olma imkanına kavuşur. Gereksiz tartışmaların ve yanlış anlaşılmaların önüne geçebiliriz. Bu şekilde hem kendimizle hem de çevremizle daha güçlü ve sağlıklı bir iletişim içerisinde oluruz.

Bastırılan Duygular ve Beden

Duygularımızı adlandırmak demek aslında bir taraftan onları kabul etmek de demektir ki bu aslında yine çok önemli noktalardan bir tanesidir. İnkâr edilen ve yaşanılmayan bir duygu mutlaka kendi yolunu bularak farklı şekillerde çıkmaya çalışacaktır. Zaman zaman asıl duygunun hissedildiği kişi ya da durum dışında farklı hedeflere bu duyguları ve tepkileri aktarırken kendimizi bulabiliriz. Bazen duyguların bedenimizde kendilerine yer bulduğunuz fark edebiliriz. Örneğin duyguları çok yoğun yaşamak ve üstünde durulmaması, adlandırılmaması, inkar edilmesi hali ağrılara, mide ve bağırsak huzursuzluklarına, sürekli uykulu olma hallerine, çok ya da az yeme ve uyuma haline, kronik yorgunluğa ve bedende fizyolojik olarak anlamlandırılamayan sızlamalara sebep verebilir. Seanslar içerisinde bu duyguları anlamlandırmak ve çalışmak fiziksel kökenli olamayan bu gibi somatik semptomlarda da oldukça faydalı olabilmektedir. Bu kısımdan da anlaşılabileceği gibi duygular yalnızca zihinsel değil aynı zamanda bedensel olarak da hayatımızı etkiler (Van der Kolk, 2014).

Sonuç

Duyguların adını koymak kabullenebilmenin ilk adımıdır. İnkâr etmek ve bastırmaktan ziyade onları isimlendirerek tanımak, yaşanmalarına izin vermek psikolojik sağlığınız için atabileceğiniz en önemli adımlardandır. Bununla beraber kendiniz için şefkatli bir süreci başlatabileceğiniz gibi çevrenizle de sağlıklı ilişkilerin temelini atarsınız. Hayat yolculuğumuzu daha bilinçli ve keyifli bir şekilde sürdürmemizin de kapısını açacaktır. 

---

Kaynakça

• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Penguin Books.
• Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421-428.